Ime Palilula javlja se prvih godina pretprošlog veka i odnosi se na „selo smešteno na četvrt sata hoda” od grada opasanog šancem. O poreklu imena nema pouzdanijih podataka. Zapisana sećanja iz 1840. godine kažu da je na jednom direku bila nacrtana lula koja je objašnjavala namernicima da tu mogu slobodno pušiti, pa se pretpostavlja da otuda potiče njen naziv. Beograd je 1860. godine bio podeljen na šest kvartova, a jedan od njih bio je i palilulski, koji je posle tri decenije postao najveći, sa 10.563 Beograđanina.

Danas je opština Palilula najveća u Beogradu. Obuhvata 45.000 hektara i ima oko 250.000 stanovnika. Administrativno je formirana 1956. godine na desnoj i levoj obali Dunava, koje povezuje Pančevački most.

Arheološka iskopavanja pokazuju da su blizina reke i plodna zemlja njenih obala oduvek privlačile ljude. Međutim, Palilula tek u vreme kneza Miloša postaje selo. Knez Miloš je raselio Savamalce, besplatno im podelivši placeve „kod sela Palilule”, ispod napuštene Batal-džamije, na mestu današnje Narodne skupštine.

Beograd se postepeno širio, pa su na njivama Palilule podizane nove zgrade, a preko nekadašnjih oranica prosečene su nove ulice. Stizali su žitelji iz svih krajeva Srbije i Austrougarske, a zemljoradnici su postajali kalfe i fabrički radnici. Tako je Palilula sve više prerastala u industrijsko predgrađe Beograda.

Kada je hatišerifom Srbija stekla pravo da gradi škole i bolnice, Palilulci su među prvima zahtevali da se u njihovom kraju izgradi škola. Na Tašmajdanu, pri crkvi kod tadašnjeg groblja, nastala je treća po redu beogradska osnovna škola. Takođe, na predlog tadašnjeg direktora Beogradske gimnazije, 1870. godine otvorena je i palilulska polugimnazija, koja je nepunih šest godina kasnije prerasla u potpunu gimnaziju. U to vreme radila je i viša škola za žensku decu.

Danas na Paliluli postoji trideset predškolskih objekata, četrnaest osnovnih i šest srednjih škola, tri više škole i osam fakulteta.

Palilula je bogata i raznovrsnim sportskim programima, od rekreativnog do vrhunskog profesionalnog sporta. Sportsko-rekreativni centar „Tašmajdan” jedno je od najznačajnijih sportskih stecišta mladih. U njegovom sastavu nalaze se stadion, otvoreni i zatvoreni bazen, Ledena dvorana i Hala „Pionir”.

Tu je i najveći otvoreni sportski objekat na teritoriji opštine – Omladinski stadion OFK Beograda. Brojni drugi sportski objekti pružaju mogućnost bavljenja profesionalnim i rekreativnim sportom. Među njima su teniski tereni, košarkaška igrališta, kajak i kanu klubovi. Ljubitelji ribolova tvrde da se u Beogradu najbolje peca upravo na palilulskim obalama Dunava.

Izuzetan, ali nedovoljno iskorišćen potencijal Palilule predstavlja Ada Huja, ekološko područje koje se prostire na više od 600 hektara i nalazi se na samo nekoliko kilometara od centra grada.

Palilulski prostor pamti mnoge istorijske događaje. Među najznačajnijima je objavljivanje hatišerifa 30. novembra 1830. godine na brežuljcima Tašmajdana, u blizini mesta gde su Turci, po nalogu Sinan-paše, spalili mošti Svetog Save.

Na Paliluli se nalaze i značajni spomenici novije istorije, kao što su Groblje oslobodilaca Beograda i Jevrejsko groblje. Među važnim arhitektonskim zdanjima izdvajaju se Glavna pošta, Univerzitetska biblioteka i Arhiv Srbije.

Na Paliluli su živeli i stvarali Jova Ilić i sinovi Vojislav, Milutin, Dragutin i Žarko, zatim Ljuba Nenadović, Laza Lazarević, Branislav Nušić, Milan Rakić, Janko Veselinović, Uroš Predić, Đura Jakšić, Desanka Maksimović, Milan Ajvaz, Severin Bjelić i Miodrag Pavlović, Mira Alečković i mnogi drugi.

Slava opštine Palilula je Markovdan, 8. maj. Ponovo se slavi od 1997. godine.

Tašmajdan i znamenitosti Palilule

Tašmajdan

Najzanimljiviji deo Palilule je Tašmajdan, na kome su se odigrali mnogi istorijski događaji. Istovremeno, to je centralni gradski park, lepo uređen i sa brojnim sadržajima za decu i mlade.

Naziv Tašmajdan potiče od turskih reči taš, što znači kamen, i majdan, što znači rudnik. Odatle se kamen vadio još od najstarijih vremena, o čemu svedoče sarkofazi za rimske stanovnike varoši koji su je nastanjivali pre dve hiljade godina. Nekoliko metara ispod zemlje nalaze se ostaci dvomilenijumskog vodovoda. Gornji deo, na kome se danas nalazi park, dugo je bio staro groblje.

Tašmajdanske pećine, koje su otvorene za posetioce, kriju istoriju Beograda od pre dve hiljade godina do savremenog doba. Tokom Drugog svetskog rata korišćene su kao skloništa, a kasnije i kao jedno od prvih modernih podzemnih skloništa u Beogradu.

Ove pećine danas predstavljaju značajno svedočanstvo prošlosti grada. Istraživačku priču o nepoznatim podzemnim objektima ispod Beograda, uključujući i Tašmajdan, objavili su u knjizi „Beograd ispod Beograda” (2002) novinar Zoran Lj. Nikolić i dr Vidoje D. Golubović.

Tašmajdanski park izgrađen je 1954. godine. Projekat su izradili arhitekte Aleksandar Đorđević i Radomir Stupar, a plan ozelenjavanja inženjer Vladeta Đorđević.

Prostor parka služio je i za izložbe skulptura, nakon kojih su mnoga dela ostala u njemu. Danas se u parku nalaze skulpture „Penjalica” Mire Sandić, „Tobogan” Save Sandića, „Grozdasta forma” Milije Glišića, „Zlatna šuma” Mire Jurišić i „Ležeći akt” Angeline Gatalice.

Od 1989. godine u parku se nalaze i skulptura „Vepar” Nikole Vukosavljevića, „Pobeda” Jovana Nježića, „Asocijativna figura” i „Žena koja sedi” Ivana Sabolića, kao i „Kućište” Ratka Vulanovića. „Don Kihot” Jovana Soldatovića postavljen je početkom devedesetih godina. Spomenik Desanki Maksimović, rad Svetlane Karović-Deranić, otkriven je 2007. godine.

Na Tašmajdanu i oko njega danas se nalaze Crkva Svetog Marka, Ruska crkva, Glavna pošta, SRC „Tašmajdan”, hoteli „Taš” i „Metropol Palace”, kafana „Madera”, Radio-televizija Srbije, Seizmološka stanica i dečji zabavni park, kao i spomenici Desanki Maksimović i patrijarhu Pavlu.

Crkva Svetog Marka

Bulevar kralja Aleksandra 17

Crkva Svetog Marka podignuta je na starom kultnom mestu. Prvobitna crkva sagrađena je tridesetih godina XIX veka kao grobljanska crkva. Bila je jednobrodna, skromno dekorisana i bez kubeta. Srušena je tokom Drugog svetskog rata.

Nova crkva izvedena je prema projektu arhitekata, braće Petra i Branka Krstića, koji su na konkursu dobili prvu nagradu. Kamen temeljac postavljen je 8. maja 1931. godine.

Uslov konkursa bio je da crkva podseća na Gračanicu. Projektanti su sačuvali uspomenu na ovaj srednjovekovni manastir, ali su ostvarili sopstveno autorsko delo.

Crkva spolja najpre impresionira monumentalnošću, razuđenošću masa i bogatstvom arhitektonskih formi, a zatim prijatnom bojom crvenog grzanskog peščara. Elementi oblikovanja preuzeti su iz srednjovekovnog nasleđa, ali je njihov sklop originalan.

Zahvaljujući monumentalnim dimenzijama i istaknutom prirodnom položaju, Crkva Svetog Marka igra važnu ulogu u silueti Beograda.

Mesto čitanja hatišerifa iz 1830. godine

Mesto na Tašmajdanu, na kome je pročitan hatišerif 1830. godine, nalazi se uz Crkvu Svetog Marka i predstavlja istorijsko svedočanstvo razvoja srpske državnosti.

Humka sa koje je hatišerif pročitan, po nalogu Miloša Obrenovića, ograđena je neposredno nakon događaja. To potvrđuje da je već tada postojala svest o značaju ovog političkog i pravnog akta za istoriju Srba.

Ovim hatišerifom sultana Mahmuda Srbija je dobila unutrašnju autonomiju, Miloš Obrenović proglašen je za kneza, a Srbima su omogućeni sloboda vere i pravo izbora mitropolita. Na osnovu ovog akta stvorena je nova državna organizacija i započet razvoj državno-pravnih institucija, što je vodilo potpunom osamostaljivanju Kneževine Srbije.

Spomenik patrijarhu Pavlu

Spomenik patrijarhu Pavlu, delo umetnika Zorana Maleša, visok je 180 centimetara, a sa postamentom 220 centimetara. Izliven je u bronzi u livnici „Janković”.

Spomenik je podignut uz blagoslov patrijarha srpskog Irineja, a poduhvat je sa 50.000 evra finansirala „Atlas grupa”. Smešten je na obodu Tašmajdanskog parka, ispred Crkve Svetog Marka.

Otkriven je u podne 15. novembra 2018. godine, na devetu godišnjicu patrijarhove smrti.

Spomenik Desanki Maksimović

Spomenik pesnikinji Desanki Maksimović podignut je 2007. godine na Tašmajdanu, ispred dečjeg igrališta. Desanka Maksimović volela je da šeta Tašmajdanom, zbog čega joj je i posvećen spomenik.

Skulptura prikazuje pesnikinju u zrelom dobu, u sedećem položaju. Autor je akademski vajar Svetlana Karović-Deranić. Spomenik se nalazi između Crkve Svetog Marka i restorana „Madera”, u središtu parka.

Spomenik Miloradu Paviću

Spomenik piscu Miloradu Paviću otkriven je 8. juna 2011. godine na Tašmajdanu. Vajar i profesor Univerziteta u Bakuu Natig Alijev izradio je bronzani spomenik visok tri metra.

Spomen-obeležje „Zašto?”

Spomen-obeležje podignuto je u znak sećanja na radnike Radio-televizije Srbije stradale u NATO bombardovanju.

U noći 23. aprila 1999. godine, u dva sata i šest minuta posle ponoći, NATO je u napadu na zgradu nacionalne televizije usmrtio 16 radnika RTS-a. To je bio prvi put da je jedna medijska kuća proglašena za legitiman vojni cilj.

Spomenik Milici Rakić „Bili smo samo deca”

Spomenik maloj Milici Rakić besplatno je izradila livnica „Jeremić”, a autor je Katarina Tripković.

Spomenik se nalazi u Tašmajdanском parku i čuva uspomenu na trogodišnju Milicu, koja je izgubila život tokom NATO agresije na SR Jugoslaviju 1999. godine. Posvećen je i svoj deci stradaloj tokom bombardovanja, kao simbol prekinutog detinjstva i stradanja najmlađih.

Spomen srpskim žrtvama stradalim u ratovima 1991–2000. godine

U Tašmajdanskom parku, u blizini Crkve Svetog Marka, nalazi se spomen-ploča sa natpisom: „U spomen srpskim žrtvama stradalim u ratovima 1991–2000. godine na prostoru bivše Jugoslavije”.

Prema podacima Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, u tim oružanim sukobima nestalo je 34.775 osoba. Razrešena je sudbina 20.125 osoba, dok se još traga za 14.650 nestalih.

Skulptura „Don Kihot”

„Don Kihot”, delo vajara Jovana Soldatovića, postavljen je u Tašmajdanском parku početkom devedesetih godina.

Skulptura „Zlatna šuma”

Skulptura „Zlatna šuma”, autorke Mire Jurišić, izrađena je od bronze. Uz nju se nalaze stihovi pesnika Blaža Šćepanovića: „Jedna se ptica u svojoj pesmi skamenila, a vode se dozivaju same…”

Skulptura „Ležeći akt – Reka / Torzo”

Skulptura „Reka”, poznata i kao „Torzo”, delo je Angeline Gatalice. Izrađena je od kamena i predstavlja jedno od umetničkih dela koja trajno ukrašavaju Tašmajdanski park.

Skulptura „Proleće”

Skulptura „Proleće” iz 1957. godine nalazi se ispred stadiona Tašmajdan. Autor je Sava Sandić. Delo je poznato i pod nazivom „Mladost – devojka sa golubom”.

Skulpturu je otkupila Skupština Srbije kao rođendanski poklon Josipu Brozu Titu za 67. rođendan. Visoka je 170 centimetara.

Zgrada Seizmološkog zavoda

Zgrada Seizmološkog zavoda građena je u periodu od 1908. do 1939. godine, u četiri navrata. Kamen temeljac položen je 10. septembra 1908. godine.

Prvobitni objekat izveden je 1909. godine prema projektu arhitekte Momira Korunovića, dok je radove izvodila firma Stevana Hibnera iz Beograda. Radovi su nastavljeni 1912. godine prema planovima Đure Bajalovića. Još dve intervencije, iz 1926. i 1939. godine, dovele su do konačnog izgleda građevine.

Prvobitno je to bio jednostavan prizemni paviljon približno kvadratne osnove, izgrađen od opeke, sa fasadom bez ukrasa. Kasnije dogradnje donele su novi romantičarski izgled. Lučni nadprozornici i pravilan ritam zubaca iznad krovnog venca doprinose tom utisku.

Zgrada Seizmološkog zavoda predstavlja objekat značajne kulturno-istorijske i arhitektonske vrednosti. To je prvo ostvareno delo istaknutog srpskog arhitekte Momira Korunovića, najstariji javni objekat podignut na Tašmajdanu i jedno od obeležja parka.

Pozorište „Duško Radović”

Malo pozorište „Duško Radović” jedno je od najpoznatijih i najpriznatijih pozorišta za decu i mlade u Srbiji. Na repertoaru ima igrane i lutkarske predstave namenjene deci od jedne godine do završnih razreda osnovne škole.

Pozorište se nalazi na sadašnjoj adresi od 6. juna 1968. godine, kada je useljeno u prvu namenski građenu zgradu dečjeg pozorišta u Jugoslaviji. Zgrada je sagrađena prema nacrtu jednog od najcenjenijih domaćih arhitekata Ivana Antića.

Otvaranje nove pozorišne kuće za decu i omladinu predstavljalo je kraj lutanja Beogradskog pozorišta lutaka. Božidar Valtrović, glumac i zaljubljenik u lutkarstvo, bio je osnivač i prvi upravnik pozorišta od 1948. do 1950. godine.

Dečji kulturni centar Beograd

Na inicijativu gradskog Saveta pionira, 1952. godine osnovan je Dom pionira, današnji Dečji kulturni centar Beograd.

Zadovoljavanje potreba dece i mladih da slobodno vreme ispune kreativnim aktivnostima predstavlja jedan od osnovnih principa rada ove ustanove od njenog osnivanja.

Radio-televizija Srbije

Javna medijska ustanova Radio-televizija Srbije ima zadatak da informiše, obrazuje i zabavi, ali predstavlja i instituciju sa posebnom ulogom u društvenom, kulturnom i političkom životu Srbije.

Sa televizijskim i radijskim programima, internet izdanjem, teletekstom, razgranatom mrežom dopisništava, muzičkom produkcijom, orkestrima i horovima, produkcijom nosača zvuka (PGP), izlagačkom i izdavačkom delatnošću, istraživačkom službom i dokumentacionim centrom, RTS je izrastao u značajnu ustanovu srpske kulture.

Kao javni servis, RTS doprinosi informisanju građana i kvalitetu života pojedinaca i društva u celini.

Palata Glavne pošte u Beogradu

Takovska 2 i Bulevar kralja Aleksandra 15

Palata Glavne pošte sagrađena je u periodu od 1935. do 1938. godine, kao palata Poštanske štedionice, Glavne pošte i Glavnog telegrafa u Beogradu.

U trenutku građenja bila je najveća i najreprezentativnija poštanska zgrada u Kraljevini Jugoslaviji. Po završetku radova, osim Glavne pošte i štedionice, u nju su se uselile i druge državne institucije: Ministarstvo PTT, Glavni radio-telegraf, Glavni telegraf i Poštanska škola.

Podignuta je prema projektu iz 1930. godine, koji predstavlja kombinaciju prvonagrađenog konkursnog rešenja arhitekata Josipa Pičmana i Andreje Baranjija, u modernom stilu, i naknadne razrade fasada u duhu akademizma, prema zamisli arhitekte Vasilija Androsova.

Prilagođavanje modernog koncepta osnove građevine reprezentativnom akademskom izrazu spoljašnjosti odražava tadašnji stav vlasti da se monumentalnim javnim zdanjima vizuelno izraze snaga i prosperitet države i Beograda kao prestonice.

Objekat je slobodnostojeća građevina sa fasadama obloženim rustično obrađenim kamenim kvaderima. Istaknuti središnji rizalit glavne fasade deli fasadno platno na dva asimetrična dela i odražava unutrašnju funkcionalnu podeljenost objekta.

Rizalit je naglašen glavnim portalom u prizemlju, izduženim dorskim stubovima od drugog do petog sprata i karakterističnom kulom sa satom u najvišoj zoni.

Kao objekat centralne i najznačajnije poštanske institucije u Kraljevini Jugoslaviji, Palata Glavne pošte predstavlja važno svedočanstvo razvoja poštanske službe. Svojim položajem na raskrsnici dveju važnih gradskih saobraćajnica predstavlja jedan od značajnih vizuelnih repera centralne gradske zone.

Zgrada Pravnog fakulteta i bista Slobodanu Jovanoviću

Bulevar kralja Aleksandra 67

Zgrada Pravnog fakulteta građena je od 1936. do 1940. godine prema projektu arhitekte Petra Bajalovića, uz pomoć i razradu projekta profesora arhitekture Petra Anagnostija.

Izvedena je u modernističkom stilu, funkcionalnog je rešenja i bezornamentalnog oblikovanja, sa naglašenom ulaznom partijom na uglu. Arhitekta Bajalović posebnu pažnju posvetio je oblikovanju fasada prema obe ulice i impozantnom ulazu na uglu.

Osnova zgrade ima oblik zaobljenog trougla. Ceo korpus građevine deluje dinamično zbog smenjivanja kubičnih i zaobljenih formi, kao i kontrasta mirnih fasadnih površina i monumentalne ulazne partije.

Zgrada Pravnog fakulteta predstavlja značajno arhitektonsko-urbanističko ostvarenje i jedan je od najistaknutijih objekata univerzitetskog kompleksa. Kao prva građevina namenski podignuta za potrebe Pravnog fakulteta, ima i kulturno-istorijsku vrednost.

Slobodan Jovanović (1869–1958) bio je srpski pravnik, istoričar, književnik, političar, profesor i rektor Beogradskog univerziteta, predsednik Srpske kraljevske akademije i dekan Pravnog fakulteta.

Rođen je 1869. godine u Novom Sadu. Od sredine 1872. njegova porodica živela je u Beogradu. Godine 1879. polazi u Prvu beogradsku gimnaziju, koju je završio 1886. godine.

Posle boravka u Minhenu i Cirihu, Pravni fakultet završio je u Ženevi 1890. godine, a zatim je godinu dana specijalno izučavao državno pravo u Parizu.

Krajem 1891. vratio se u Beograd i narednih godina radio kao šef Prosvetnog odeljenja Ministarstva inostranih dela. Godine 1897. izabran je za vanrednog profesora državnog prava na Pravnom fakultetu Velike škole.

Za redovnog profesora Velike škole izabran je 1900, a od 1905. godine bio je profesor Beogradskog univerziteta. Za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije izabran je 4. februara 1905, a za redovnog člana 4. februara 1908. godine.

Godine 1914. izabran je za rektora Beogradskog univerziteta. Učestvovao je na mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine, a za rektora je ponovo izabran 1920/21. godine.

Godine 1928. izabran je za predsednika Srpske kraljevske akademije i na toj dužnosti ostao je do 1931. Bio je i jedan od osnivača Srpskog kulturnog kluba, čiji je predsednik postao 1937. godine.

Na Pravnom fakultetu u Beogradu predavao je pune 43 godine, do penzionisanja 1940. godine. Preminuo je 12. decembra 1958. godine u Londonu.

Hotel „Metropol” – Ženski akt

Bulevar kralja Aleksandra 69

Hotel „Metropol” sagrađen je između 1954. i 1958. godine i predstavlja adaptaciju nedovršene zgrade Doma Centralnog komiteta omladine Jugoslavije, izvedene prema projektu arhitekte Dragiše Brašovana.

Izgradnja hotela pripada trećoj fazi Brašovanovog stvaralaštva, u kojoj se arhitekta prilagođavao novim istorijskim, arhitektonskim i stilskim opredeljenjima.

Projekat savremenog i funkcionalnog hotelskog objekta predstavlja prvu modernu posleratnu zgradu ove vrste, koja teži da se nametne kao autonomna građevina, nezavisno od urbanog ambijenta.

Hotel je zamišljen kao visoka kubična masa stereometrijskih formi, upotpunjena nižim aneksima prema ulici i Tašmajdanском parku. Smirenost glavne fasade proizilazi iz svedene dekorativnosti, koju čini šablon linearno uokvirenih prozorskih redova.

Na ovom objektu Brašovan je ostvario spoj doslednog sprovođenja principa modernističke arhitekture sa funkcionalističkim zahtevima vremena u kome je objekat nastao.

Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”

Bulevar kralja Aleksandra 71

Stvaranje književnog fonda Univerzitetske biblioteke započelo je na početku XX veka, kada je Velika škola prerasla u Univerzitet i dobila knjige Srpskog seminara Filozofskog fakulteta.

Inicijativa za podizanje zgrade potekla je od Mabel i Slavka Grujića, izaslanika Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca u Vašingtonu, koji su se obratili Karnegijevom fondu za međunarodni mir, namenjenom pomoći zemljama opustošenim u ratu.

Podizanje Univerzitetske biblioteke bio je veliki poduhvat koji je označio nastajanje ustanove od najvećeg značaja za obrazovanje, nauku i kulturu čitave Srbije.

Izgradnja je trajala četiri godine, a biblioteka je svečano otvorena 1926. godine. Izvedena je prema projektu arhitekata Dragutina Đorđevića i Nikole Nestorovića i predstavlja značajno ostvarenje akademizma u srpskoj međuratnoj arhitekturi.

Središnji rizalit izveden je u vidu isturenog portika sa četiri korintska stuba koji nose trougaoni zabat sa simetrično raspoređenim akroterijama. Autor arhitektonske plastike, izvedene u veštačkom kamenu, bio je vajar Aca Stojanović.

U vestibulu zdanja postavljena je bista Endrua Karnegija, koju je biblioteka dobila od uprave njegove zadužbine.

Zgrada Tehničkog fakulteta

Bulevar kralja Aleksandra 73

Zgrada Tehničkog fakulteta građena je od 1925. do 1931. godine, prema projektu arhitekata Nikole Nestorovića i Branka Tanazevića. Predstavlja prvi namenski zidani objekat za smeštaj tehničkih fakulteta. Prvobitna namena sačuvana je do danas, a u zgradi su smeštena tri fakulteta iz oblasti tehničkih nauka.

Posle Drugog svetskog rata, prema projektu arhitekte Mihaila Radovanovića, dozidan je treći sprat. Objekat je izveden kao slobodnostojeća građevina veoma razuđene osnove sa četiri unutrašnja dvorišta.

Arhitektonski je oblikovan u duhu akademizma, sa dominantnim klasicističkim elementima. Monumentalnih je dimenzija, sa bogato obrađenim fasadama i mnoštvom arhitektonske i dekorativne plastike.

Glavnom fasadom dominira centralni rizalit sa monumentalnim stepeništem koje vodi do trodelnog ulaza. Skulpture i reljefnu plastiku na pročelju radili su akademski vajari Ilija Kolarević i Ivan Lučev, dok je autor ornamentalne plastike u veštačkom kamenu Bedrih Zeleni.

Zgrada Tehničkog fakulteta ima značajne arhitektonsko-stilske i urbanističke vrednosti. Predstavlja jedno od najznačajnijih dela dvojice poznatih autora i jedan od najistaknutijih objekata univerzitetskog kompleksa.

Zgrada Arhiva Srbije

Karnegijeva 2

Zgrada Arhiva Srbije podignuta je 1928. godine prema projektu arhitekte Nikolaja Krasnova. Jedna je od retkih javnih zgrada sagrađenih upravo za ovu namenu. Projektovana je u duhu monumentalnog akademizma, sa izraženom plastičnom dekoracijom na glavnoj fasadi.

U depoima Arhiva Srbije čuvaju se fondovi ustanova nastalih u Kneževini i Kraljevini Srbiji do 1918. godine, fondovi iz perioda Kraljevine Jugoslavije i okupacije tokom Drugog svetskog rata, kao i lični fondovi i zbirke iz tog perioda.

Oni predstavljaju značajan izvor za proučavanje istorije Srbije od njenog stvaranja do 1941. godine. Među njima su dokumenti državnih institucija, ustanova iz oblasti nauke, umetnosti, prosvete i kulture, kao i lični i porodični fondovi državnika, političara, naučnika, književnika i javnih radnika.

Kuća Nevene Zaborski u Beogradu

Dalmatinska 79

Kuća Nevene Zaborski sagrađena je 1931. godine prema projektu arhitekte Milana Zlokovića, kao jednospratna porodična kuća sa jednim stanom, dnevnim boravkom u prizemlju i spavaćim sobama na spratu.

Ulična fasada je simetrična i tretirana kao glatko zidno platno u jednoj ravni, iz koje su isečeni otvori. Slikarski tretman fasade naglašen je širokim okvirom.

Dekorativni elementi svedeni su na dva plitka jonska pilastra, koji uspostavljaju ritam prozorskih otvora i ističu vertikalnost kompozicije, kao i na ornamentalni reljef postavljen na vrhu, u osovini kuće.

Dekorativni tretman fasade ukazuje na pripadnost pokretu art dekoa, koji se širom Evrope održao do početka Drugog svetskog rata.

Zlokovićevo rešenje unutrašnjeg prostora zasniva se na analizi potrebnih visina pojedinačnih prostorija, koje se tretiraju kao trodimenzionalne funkcionalne jedinice. Takav postupak izveden je na osnovu metode „Raumplana”, gde je funkcionalnost postignuta manipulacijom volumena različitih unutrašnjih visina.

Kuća Nevene Zaborski zauzima značajno mesto među brojnim stambenim objektima koje je autor realizovao u Beogradu i predstavlja važan primer razvoja beogradskog modernizma.

Groblje oslobodilaca Beograda

Ugao Ruzveltove i Preradovićeve ulice

Groblje oslobodilaca Beograda uređeno je i otvoreno povodom desetogodišnjice oslobođenja grada, 20. oktobra 1954. godine.

Na njemu je sahranjeno više od 2.000 boraca, među kojima 721 pripadnik Crvene armije i 1.391 borac Jugoslovenske armije, poginulih u borbama za oslobođenje Beograda.

To je prvi memorijalni kompleks uređen u Beogradu posle Drugog svetskog rata. Izveden je prema projektu arhitekte Branka Bona i projektu hortikulture inženjera Aleksandra Krstića.

Reljefi na monumentalnoj ulaznoj kapiji delo su vajara Radete Stankovića, dok je figuru Crvenoarmejca izradio vajar Antun Augustinčić.

Kompleks je izveden jednostavnim sredstvima, nenametljivom parkovskom obradom i dobro uklopljenim pojedinačnim i grupnim nadgrobnim pločama.

Kuća Milutina Milankovića

Ljubomira Stojanovića 9

Kuća je podignuta za Milutina Milankovića, profesora Univerziteta, 1927. godine, prema projektu arhitekata Svetozara Jovanovića, Petra Krstića i Mihaila Radovanovića.

Predstavlja relativno skromnu gradsku vilu, zidanu na osnovu tipskog projekta za kuće novoformirane Profesorske kolonije. Osnova se zasniva na tradicionalnoj šemi reprezentativnih prostorija prema ulici i sporednih prema dvorištu. Fasade su jednostavno rešene, sa erkerom kao dominantom na prvom spratu.

Prevashodni značaj objekta leži u činjenici da je u njemu živeo i stvarao Milutin Milanković (1879–1958), jedan od najznačajnijih naučnika srpske i svetske nauke.

Milanković je objavio više od sto radova, bavio se vektorskim metodom i prvi na Balkanu predavao Ajnštajnovu teoriju relativiteta. Njegovo naučno interesovanje obuhvatalo je matematiku, građevinske konstrukcije, reformu Julijanskog kalendara i geofizičke teorije.

Posebno je poznat po astronomskoj teoriji glacijalnih doba, kojom je objasnio uticaj astronomskih faktora na klimu tokom geološke prošlosti Zemlje. Bio je vanredni član SANU, dopisni član JAZU i Nemačke akademije prirodnjaka u Haleu.

Njemu u čast jedan krater na Mesecu i jedan asteroid u Sunčevom sistemu nose njegovo ime.

Memorijalni muzej Nadežde i Rastka Petrovića

Ljubomira Stojanovića 25

Porodična kuća beogradske slikarke Ljubice Luković, sestre Nadežde i Rastka Petrovića, sagrađena je između 1928. i 1935. godine kao tipična kuća Profesorske kolonije.

Bogata zaostavština porodice Petrović, vezana za život i rad Mite Petrovića (1852–1911), slikarke Nadežde Petrović (1873–1915) i književnika Rastka Petrovića (1898–1949), danas čini postavku muzeja.

Zbirka obuhvata slike i skice Nadežde Petrović, privatnu prepisku članova porodice, umetnička dela i predmete koji su pripadali Rastku Petroviću, putopisne filmove, gramofonske ploče i druge predmete koji omogućavaju sagledavanje života i stvaralaštva ovih značajnih ličnosti.

Poslovno-stambena zgrada Petra Jankovića

Albanske spomenice 17

Zgrada je građena od 1933. do 1936. godine. Projektovao ju je arhitekta Jan Dubovi (Jan Dubový, 1892–1969), jedan od osnivača Grupe arhitekata modernog pravca u Beogradu.

Spomenička svojstva zgrade ogledaju se u uspešnom arhitektonskom rešenju različitih funkcija, poslovnog prostora i stanovanja, kao i u oblikovanju arhitektonskog korpusa u duhu čistog modernizma.

Objekat je značajan za proučavanje arhitekture Beograda i razvoja arhitekture u Srbiji. Predstavlja i važno realizovano delo istaknutog autora.

Zgrada Vojnogeografskog instituta u Beogradu

Mije Kovačevića 5

Zgrada Vojnogeografskog instituta sagrađena je u periodu od 1950. do 1954. godine prema projektu arhitekte Milorada Macure (1914–1989), jednog od najistaknutijih predstavnika srpske i beogradske graditeljske scene posleratnog perioda.

U prostorno-funkcionalnom smislu jasno se izdvajaju dve celine namenjene različitim institucijama. Severno krilo, u kome je smeštena štamparija, orijentisano je prema parku, dok je južno krilo, namenjeno Vojnogeografskom institutu, postavljeno prema ulici Mije Kovačevića.

Primenjeni oblikovni elementi – korbizijanski fasadni raster, brisolejska podela zidnog platna, slobodno tretirana krovna ravan, prilazna rampa i skulpturalno oblikovanje funkcionalnih elemenata – svrstavaju objekat među najranije primere beogradskog graditeljstva koji označavaju napuštanje socrealističkih shvatanja i približavanje internacionalnom stilu.

Vojnogeografski institut jedna je od najstarijih državnih i vojnih ustanova u Srbiji. Svoju delatnost obavlja u kontinuitetu od 1876. godine.

Izgradnja novog objekta za njegove potrebe u prvim posleratnim godinama govori o značaju koji je ova institucija imala u novoformiranoj državi.

Projektovanje i realizacija objekta predstavljaju jedan od najreprezentativnijih primera prevazilaženja arhitekture socrealizma i prihvatanja savremenih evropskih arhitektonskih načela.

Profesorska kolonija

Naselje Profesorska kolonija jedinstvena je kulturno-istorijska celina kojom se Opština Palilula i Grad Beograd mogu ponositi.

To je gradska četvrt koju je između 1926. i 1929. godine osnovalo više od četrdeset profesora Beogradskog univerziteta, koji su u njoj živeli i stvarali.

Jezgro Profesorske kolonije činili su delovi današnjih ulica Ljube Stojanovića, Stojana Novakovića, Jaše Prodanovića i Račke. U današnjim urbanističkim planovima Profesorska kolonija obuhvata prostor omeđen ulicama Cvijićevom, Bulevarom despota Stefana, Mitropolita Petra i Braće Grim.

Profesori su gradili kuće kreditima Hipotekarne banke i uz pomoć Beogradske opštine. U vreme izgradnje naselja komunalna infrastruktura gotovo da nije postojala. Bio je to prostor izvan granica tadašnjeg Beograda, s one strane Bulbuderskog potoka, na području današnje Cvijićeve ulice.

Početkom treće decenije XX veka u Profesorskoj koloniji živeli su sledeći profesori Beogradskog univerziteta: Aleksandar Jovanović, Aleksandar Leko, Bogdan Popović, Borislav Lorenc, Vasilj Popović, Viktor Novak, Vinko Vitezica, Vinko Đurović, Vladimir Petković, Vladimir Ćorović, Dimitrije Konjev, Dragoljub Jovanović, Dušan Popović, Živko Tucaković, Živojin Đorđević, Ivan Đaja, Ivan Sviščev, Jevrem Nedeljković, Jovan Erdeljanović, Jovan Markov, Jovan Tomić, Julije Vagner, Ljubiša Glišić, Milan Budimir, Milan Dražić, Milan Luković, Milivoje Rakić, Milutin Milanković, Mladen Josifović, Nikola Saltnikov, Pavle Popović, Pavle Stevanović, Petar Bulat, Radivoje Kašanin, Roko Vuković, Siniša Stanković, Svetozar Jovanović, Tadija Pejović, Tanasije Mitrović, Uroš Džonić, Fehim Barjaktarević i Henrik Barić.

Profesorska kolonija predstavlja ambijent kvalitetnog standarda življenja i stanovanja, sa mnogo zelenila, uređenim vrtovima i izraženim redom u načinu izgradnje kuća, okućnica i ograda.

Jedan od najpoznatijih stanovnika Profesorske kolonije bio je Milutin Milanković, koji je živeo u ulici Ljube Stojanovića od 1926. do svoje smrti 1958. godine.

Zanimljivo je da je živeo u ulici koja nosi ime Ljubomira Stojanovića, tadašnjeg ministra prosvete, koji je 1909. godine potpisao ukaz o Milankovićevom postavljenju na Beogradski univerzitet.

Milanković je bio građevinski inženjer, astronom, matematičar i geofizičar, ali pre svega utemeljivač moderne klimatologije i klimatskog modeliranja. Njegovo delo „Kanon osunčavanja” unelo je revoluciju u nauku o Zemlji.

Milankovićev naučni rad omogućio je bolje razumevanje klimatske istorije Zemlje i otvorio put ka predviđanju budućih klimatskih uslova. NASA ga ubraja među najznačajnije naučnike u oblasti nauke o Zemlji. Njegovo ime nose toponimi na nebeskim telima i jedna od planiranih ekspedicija na Mars.

Sportski objekti

Sportsko-rekreativni centar „Tašmajdan”

Sportsko-rekreativni centar „Tašmajdan” jedan je od najznačajnijih sportskih objekata Beograda. U njegovom sastavu nalaze se stadion „Tašmajdan”, otvoreni i zatvoreni bazen, kao i sale za fitnes i bodibilding.

U sklopu SRC „Tašmajdan” posluju i Ledena dvorana, namenjena zimskim sportovima, poput umetničkog klizanja i hokeja, kao i Hala „Pionir”, jedan od najvećih pokrivenih sportskih objekata u Beogradu. U hali se održavaju košarkaška, odbojkaška, gimnastička, bokserska, džudo i stonoteniska takmičenja.

Omladinski stadion OFK Beograda

Romantičari sa Karaburme, OFK Beograd, koriste najveći otvoreni sportski objekat na Paliluli – Omladinski stadion.

Stadion ima atletsku stazu, pomoćni teren za treninge, tri teniska terena i džudo salu. Namenjen je fudbalu, atletici, džudou, biciklizmu i tenisu.

Stadion prima 44.000 gledalaca, odnosno ima 16.000 mesta za pojedinačno sedenje, 16.000 mesta za grupno sedenje i 12.000 mesta za stajanje. Od pratećih sadržaja poseduje svlačionice, klub, restoran i pres-centar.

BG Sportski centar Kovilovo

BG Sportski centar Kovilovo prostire se na 26 hektara i okružen je sa 100 hektara šume.

Pored hotela „President”, sa otvorenim bazenom i kongresnim centrom, nalaze se strelišta za leteće mete i sporting kompakt, otvoreni i zatvoreni sportski tereni za fudbal, košarku, odbojku, rukomet i tenis, kao i fitnes centar sa saunama, masažama i đakuzi kadama.

Tu su i trim-staza kroz šumu, kafe-restoran i prodavnica sportske i lovačke opreme.

Mogućnost bavljenja sportom i rekreacijom pružaju i Sportski centar „Partizanski put” na Ćalijama, fudbalski tereni „Palilulca” u Krnjači i „Beograda” na Karaburmi, kao i stadioni u Kovilovu, Padinskoj Skeli, Dunavcu, Lepušnici i Borči.

Fudbalskom klubu „BSK Borča” ustupljeno je 13,5 hektara zemljišta radi razvijanja i unapređivanja sporta i rekreacije stanovnika tog dela Palilule.

Treba pomenuti i manje sportske objekte, poput teniskih terena „Crvena zvezda”, košarkaških igrališta u Kotežu i terena za mali fudbal u Borči, Višnjičkoj Banji, Rospi Ćupriji i drugim naseljima.

Dunav i prirodne lepote Palilule

Dunav

Naziv Dunav na starom keltskom jeziku znači „reka”. Dunav svojim tokom od 2.857 kilometara zauzima 33. mesto u svetu i drugo u Evropi. Predstavlja jednu od najznačajnijih reka za transport na evropskom kontinentu, od Crne šume, gde izvire, do Crnog mora, gde se uliva.

Dužina dunavske obale Palilule iznosi oko 60 kilometara, od kanala Karaš do Velikog Sela. Obale Dunava povezuje Pančevački most, podignut 1933, srušen 1944. i obnovljen 1946. godine. Preko njega odvija se drumski i železnički saobraćaj.

Evropski rečni saobraćajni koridor 7 povezuje Dunavom deset podunavskih zemalja. U obliku delte Dunav se u Rumuniji uliva u Crno more.

Sliv Dunava podeljen je na tri fizičko-geografske celine: sliv gornjeg ili alpskog Dunava, sliv srednjeg ili panonskog Dunava i sliv donjeg ili vlaškopontijskog Dunava.

Krajolik i priroda duž toka Dunava u Srbiji variraju od nizija do brdovitih predela i divljih kanjona. Šume, livade i rečne obale staništa su brojnih biljnih i životinjskih vrsta.

U Generalnom planu Grada Beograda jedan od strateških ciljeva jeste „Dunavska orijentacija Beograda”. Dunav predstavlja jedan od dva najznačajnija saobraćajna koridora koji prolaze kroz Beograd i Srbiju.

Ova orijentacija ogleda se u razvoju privrednih, maritimnih, turističkih i rekreativnih sadržaja duž desne obale Dunava, kao i u značajnijoj izgradnji na levoj obali.

Posebno se izdvaja predlog smanjenja industrijskih kapaciteta na području Ade Huje u korist centralnih delatnosti i novih sadržaja, kao i razvoj novih lokacija u zoni Reve.

Stotine hektara zelenila prostiru se od Pančevačkog mosta uz Dunav. Središnjim delom šume kanadske topole dominira Jojkićev Dunavac, bogat ribom, barskim biljem i pticama.

Ovaj kraj poznat je po različitim vrstama ribe, među kojima su deverika, babuška, šaran i štuka, dok se na izlazu u Dunav love i kapitalni primerci smuđa i bucova.

Ada Huja

Nizvodno od Pančevačkog mosta, na samo četiri kilometra od centra Beograda, nalazi se priobalje poznato pod imenom Ada Huja. Proteže se od Pančevačkog mosta do sela Višnjica. Sa jedne strane oblikuju ga vode Dunava, a sa druge Višnjička ulica.

Godinama se na ovom prostoru odlagalo smeće iz celog Beograda, dok deponija nije preseljena u Vinču. Gomile otpada su preorane, prekrivene zemljom i zaravnjene. Međutim, prostor je i dalje opterećen različitim oblicima nepropisnog odlaganja otpada, ostacima betonjerki, deponijama peska i šljunka, stovarištima i fabrikom papira.

Eko-sistem Ade Huje je ugrožen, ali postoji potencijal za njegov oporavak i uređenje.

Prema urbanističkim planovima, Ada Huja trebalo bi da dobije mesto koje joj pripada zbog svog položaja i prirodnih vrednosti. Planirani su trgovačko-ugostiteljski i sportski sadržaji.

Na ovom području već se nalazi najveća karting staza na Balkanu, kao i teren za odbojku na pesku. U neposrednoj blizini Opština je izgradila tri teniska terena, dva sa šljakom i jedan betonski, čije dimenzije odgovaraju pravilima za Dejvis kup takmičenje.

Opština Palilula organizovala je besplatnu letnju školu tenisa za decu uzrasta od sedam do dvanaest godina, uz nadzor profesionalnog trenera. Na ovim terenima svoj reket isprobao je i Novak Đoković.

Uređeni kej, osvetljena pešačka staza, klupe za odmor i mobilijar za decu privlače brojne Palilulce. Jedan deo keja uređen je kao pristanište sa prilazom za brodove i putnike.

Ada Huja predstavlja vredan prostor na obali Dunava koji bi, uz odgovarajuće planiranje i zaštitu prirode, mogao da postane značajno mesto za rekreaciju i turizam.

Planirani sadržaji obuhvataju poslovne objekte, hotelske komplekse, restorane, zelenilo, šetališta, sportske terene i prostore za kulturne manifestacije, kao i mogućnost razvoja banjskih sadržaja u Višnjici, u blizini izvora lekovite vode.

Istorijske i kulturne znamenitosti u naseljima Palilule

Stara mehana u Velikom Selu

Stara mehana podignuta je u prvim decenijama XIX veka, u vreme intenzivnog trgovačkog prometa sa Austrijom. U ono vreme bila je stecište trgovaca, putnika i meštana.

Po svom arhitektonskom tipu predstavlja spoj moravske i vojvođanske seoske kuće, kao uspešan primer koegzistencije dva teritorijalno bliska tipa narodne arhitekture.

Građena je na bondručnoj konstrukciji sa ispunom od kamena i ćerpiča, a pokrivena biber-crepom.

Po istorijskom i sociološkom značaju, Stara mehana predstavlja svedočanstvo ekonomskog stanja, građevinskih i likovnih shvatanja, ukusa i društvenih stremljenja sredine u kojoj je nastala.

Sa aspekta razvoja narodne arhitekture, predstavlja važnu prekretnicu ka formiranju novije seoske kuće koja će dominirati u Srbiji tokom prve polovine XIX veka.

Crkva Svetog Nikole u Višnjici

Crkva Svetog Nikole u Višnjici podignuta je 1842. godine kao skladna jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom na istočnoj strani i polukružnim pevnicama na severnoj i južnoj strani.

Zidana je kamenom, omalterisana i zasvedena poluobličastim svodom. Na fasadama se duž cele površine nalazi friz slepih arkada, a jasno su uočljivi elementi srpske srednjovekovne arhitekture.

Zapadnim pročeljem dominira dekorativno obrađen portal sa nišom u kojoj je smeštena predstava patrona hrama, izvedena u tehnici mozaika.

Unutrašnji prostor crkve sastoji se od oltarskog prostora i naosa sa severnom i južnom pevnicom. Ikonostas je izrađen u novije vreme.

Severozapadno od crkve nalazi se dvospratni zvonik kvadratne osnove, izveden u opeci i pojačan kontraforima.

Crkva predstavlja arhitektonsko-urbanističku vrednost i karakterističan primer sakralne arhitekture u Srbiji iz vremena kneza Miloša, kada su barokni uticaji zamenjeni nasleđem srpske srednjovekovne umetnosti.

Crkva Svetog Konstantina i Jelene u Ovči

Crkva Svetog cara Konstantina i carice Jelene sagrađena je u periodu od 1921. do 1931. godine, prema projektu arhitekte Radivoja Predića, u duhu srpsko-vizantijske arhitekture.

Na mestu današnje crkve nalazila se starija crkva iz XIX veka, odnosno manja kapela zidana od naboja. Izvođenje radova povereno je Stevanu Katinčiću, graditelju iz Zemuna.

Crkva je koncipirana kao trobrodna bazilika sa istaknutim bočnim pravougaonim pevnicama i oltarskom apsidom, spolja petostranom, a iznutra polukružnom.

Nad centralnim delom naosa uzdiže se vitko kube, dok se u zapadnom delu nalazi prostrana priprata sa dva monumentalna zvonika.

Građena je od opeke, sa polihromnom obradom fasada, profilacijom i dekoracijom u duhu moravske škole.

Na ikonostasu, zidanom opekom i omalterisanom, sačuvane su četiri ikone iz 1837. godine koje su se nalazile u staroj crkvi. Prema položaju figura, obliku likova i nežnim lazurnim bojama, ove ikone pripadaju krugu slikara Konstantina Danila, najverovatnije njegovom učeniku Jovanu Popoviću.

Crkva Svetog cara Konstantina i carice Jelene predstavlja značajan primer obnove nacionalnog stila i jedan od malobrojnih sačuvanih crkvenih objekata na prostoru Banata, na kome se slobodno autorsko tumačenje srpsko-vizantijske graditeljske tradicije suprotstavilo tada aktuelnim modelima evropske barokne i klasicističke kulture.