Ko je bio Dragutin J. Ilić, autor prve distopijske drame na svetu?

Dragutin J. Ilić (1858–1926) bio je jedan od najplodnijih i najraznovrsnijih srpskih pisaca s kraja XIX i početka XX veka.

Kuća porodice Ilić nalazila se na uglu današnjih ulica Palmotićeve i Džorža Vašingtona (u tadašnjoj Vidinskoj ulici) u beogradskom naselju Palilula.

Foto: Kaldrma

Autor je drame Posle milijon godina (1889), koju pojedini teoretičari smatraju prvom distopijskom i naučnofantastičnom dramom u svetskoj književnosti. Iako je poticao iz ugledne književne porodice i bio aktivan u kulturnom i političkom životu svog vremena, ostao je na margini književnog kanona. Njegov život obeležili su politički progoni, interesovanje za spiritizam i snažan osećaj nepripadanja, dok njegovo delo i danas čeka punu valorizaciju.

Zaboravljeni pionir naučne fantastike

Njegova drama Posle milijon godina, objavljena 1889. godine, smatra se prvom dramom sa elementima distopije i naučne fantastike u svetskoj književnosti. Ako biste danas otišli na Novo groblje, parcela 22, grobnica 2-III, zatekli biste tišinu. Jednostavna i zapuštena grobnica ne odaje utisak da tu počiva jedan od najplodnijih srpskih pisaca. Bista na grobu na prvi pogled podseća na Nikolu Pašića. Pored nje su bareljefi sa imenima Jovan i Jela. Ispod stoji ime koje mnogima danas ne znači mnogo, Dragutin J. Ilić.

Književno poreklo i mladost

Dragutin J. Ilić bio je pisac, urednik, političar i spiritista. Poticao je iz poznate književne porodice Ilić. Njegov otac Jovan Ilić bio je književnik i ministar pravde, pa je detinjstvo obećavalo sigurnu budućnost.

Rođen je 2. februara 1858. godine u Beogradu, u tadašnjoj Vidinskoj ulici. Beograd tog vremena imao je nešto više od 20.000 stanovnika. Bio je varoš koja je tek izlazila iz orijentalnog nasleđa i tražila evropski identitet. Upravo u kući Ilića razvijao se prelaz iz romantizma u realizam, kako je zapisao Branislav Nušić.

Sukobi sa vlašću i politički progon

Dragutin Ilić radio je kao činovnik u Vranju, Beogradu i Zaječaru. U Zaječaru je bio sekretar prekog suda tokom Timočke bune. Svoja zapažanja objavio je pod nazivom Zaječarska buna. Otvoreno je kritikovao politiku kralja Milana Obrenovića. Zbog toga je bio proganjan. Godine 1888. objavio je brošuru Baroni u Srbiji i burlesku Karaveštac, u kojima je kritikovao tadašnju vlast. Sličnu sudbinu doživeo je i njegov prijatelj Branislav Nušić posle objavljivanja pesme Pogreb dva raba. Književni rad i politički stavovi često su značili rizik.

„Posle milijon godina“ – delo ispred vremena

Drama Posle milijon godina iz 1889. godine smatra se prvim srpskim naučnofantastičnim delom. Neki teoretičari je ubrajaju i među prve antiutopijske drame u svetskoj književnosti. Ipak, Ilićevo ime nije ušlo u svetske enciklopedije naučne fantastike. Jedan od razloga jeste to što ga je Jovan Skerlić izostavio iz svoje Istorije nove srpske književnosti. Slično se dogodilo i Lazaru Komarčiću, autoru romana Jedna ugašena zvezda.

Savremena izdanja pokazuju da Ilić nije potpuno zaboravljen. Njegovo delo i dalje ima poklonike među ljubiteljima fantastike.

Privatni život i rukopisna zaostavština

Godine 1895. oženio se svojom bliskom rođakom Jelom, uprkos protivljenju porodice. Ostali su zajedno do kraja života. Zahvaljujući Jeli sačuvana je njegova bogata rukopisna zaostavština.

Po povratku iz Bukurešta 1902. godine živeo je u Beogradu. Pretpostavlja se da je tada u Vrnjačkoj Banji podignuta Vila Jela, naslednik nekadašnjeg književnog salona porodice Ilić.

Spiritizam i mistična iskustva

Ilić se intenzivno bavio spiritizmom. O svojim iskustvima pisao je u delu Moja ispovest, Spiritualistička autobiografija, objavljenom 2003. godine. Tvrdio je da je u detinjstvu bolovao od neobične bolesti koja je nestala nakon posete manastiru Rakovica. Kasnije je učestvovao u spiritističkim seansama i verovao da može stupiti u kontakt sa preminulima.

Poslednje godine i zaborav

Tokom Prvog svetskog rata boravio je u Rusiji i Francuskoj, radeći u interesu srpske vlade. Po povratku u Beograd postao je upravnik biblioteke Narodne skupštine. Na toj funkciji ostao je do smrti 1. marta 1926. godine.

U prologu romana Hadži Diša pisao je o zaboravljenim beogradskim grobovima. Danas i njegov grob stoji skromno i gotovo neprimećen. Možda će neke buduće generacije posvetiti više pažnje delu Dragutina J. Ilića, makar i posle milion godina.

Autor: Mladen Milosavljević, pisac i etnolog/kaldrma.rs