Sveti Sava – Zaštitnik školstva, veliki prosvetitelj
Srbi danas svečano obeležavaju praznik posvećen Svetom Savi, najvećem srpskom svetitelju i prosvetitelju.
Još 1840. godine, u Kneževini Srbiji, Savindan je proglašen za školsku slavu, čime se čuva sećanje na oca srpske državotvornosti, prvog arhiepiskopa i začetnika naše književnosti, zakonodavstva i zdravstva.
Sveti Sava, rođen kao Rastko Nemanjić oko 1174. godine u deževačkom kraju, bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje. Preminuo je 14. januara 1236. godine u Trnovu, u Bugarskoj, vraćajući se sa hodočašća iz Jerusalima.
Školska slava i običaji
Srpska pravoslavna crkva slavi Savindan 27. januara. Ovaj dan se u školama širom Srbije i Republike Srpske obeležava kao radni, ali nenastavni dan. Đaci i nastavnici proslavljaju svog zaštitnika uz sečenje slavskog kolača, akademije i priredbe.
- 1812. godina: Održana prva proslava u Zemunu.
- 1839. godina: Prvi put izvedena Himna Svetom Savi u Segedinu.
- 1840. godina: Zvanično ustanovljen kao školska slava na predlog Atanasija Nikolića.
Istorijski značaj i duhovno nasleđe
Rastko Nemanjić je mladost proveo upravljajući Zahumljem, ali je ubrzo pobegao na Svetu Goru gde se zamonašio u ruskom manastiru Svetog Pantelejmona. Ključni momenti njegovog rada uključuju:
- Autokefalnost crkve: Godine 1219. u Nikeji je izborio samostalnost srpske arhiepiskopije i postao njen prvi poglavar.
- Ktitorstvo: Sa ocem Stefanom (Simeonom) podigao je manastir Hilandar, kao i još 14 drugih svetinja.
- Zakonopravilo (Nomokanon): Sastavio je prvi srpski ustav, usmeravajući Srbiju ka evropskoj i hrišćanskoj civilizaciji.
- Prva bolnica: Osnovao je prvu srpsku bolnicu u Studenici 1209. godine.
Državni sabor u Žiči
Sedište nove arhiepiskopije postao je manastir Žiča. Na velikom saboru 1221. godine, Sava je krunisao svog brata Stefana Nemanjića za kralja (Prvovenčani), čime Srbija zvanično postaje kraljevina. Njegova čuvena Žička beseda o pravoj veri i danas se smatra temeljem pravoslavnog učenja kod Srba.
Književno stvaralaštvo
Savin književni rad bio je fokusiran na organizaciju duhovnog života. Napisao je tri važna tipika:
- Karejski tipik
- Hilandarski tipik
- Studenički tipik (čiji je deo i čuveno Žitije Svetog Simeona)
Spaljivanje moštiju na Vračaru
Zbog ogromnog uticaja koji je kult Svetog Save imao na srpski narod, turski vojskovođa Sinan-paša je 1594. godine naredio da se njegove mošti prenesu iz Mileševe i spale na Vračaru. Na tom mestu danas ponosno stoji Hram Svetog Save, simbol opstanka i vere naroda.
