Zašto je jevrejsko groblje u Beogradu istorijski značajno?

Jevrejsko groblje u Beogradu ima ogromnu kulturno-istorijsku vrednost.

Ono se značajno izdiže iznad ideje smrti i nestajanja, koja se obično vezuje za ovakva mesta. Posmatrana iz istorijske i umetničke perspektive, groblja mogu pružiti sliku života, kulture i običaja ljudi. To je naročito interesantno kada je reč o Jevrejima, čija je istorija bila burna i teška.

Danas su poznata jevrejska imena, umetnine i prošlost jednog naroda zaštićeni od zaborava. Nalaze se u nekadašnjoj Grobljanskoj, a današnjoj Ruzveltovoj ulici, poznatoj kao ulica velikana. U nastavku teksta upoznajemo vas sa Novim jevrejskim grobljem i njegovim značajem. Prema jednom skorašnjem popisu, u Srbiji danas živi manje od dve hiljade Jevreja.

Groblje Jevreja u Beogradu – Sefardi i Aškenazi

U Beogradu postoje dva jevrejska groblja. Zbog umetnički izrađenih grobnica, često se porede sa muzejima. Istovremeno, ona su i značajne turističke atrakcije grada. Reč je o Sefardskom i Aškenaskom groblju.

Staro jevrejsko groblje se prvobitno nalazilo u Dalmatinskoj ulici. Početkom dvadesetog veka izmešteno je na sadašnju lokaciju. Danas se oba groblja nalaze u Ruzveltovoj ulici, jedno preko puta drugog. Zbog blizine i zajedničkog porekla, često se posmatraju kao jedinstveno groblje Jevreja u Beogradu. Aškenasko groblje je i fizički deo beogradskog Novog groblja. Od njega je odvojeno samo jednim zidom.

Jevrejske grobnice kao prikaz jevrejske umetnosti

Novo jevrejsko groblje u Beogradu zauzelo je važno mesto u umetničkim krugovima. Razlog su bogata kamenorezačka i skulptorska rešenja. Posebno se cene nadgrobni spomenici sa autentičnim simbolima i porukama.

Na groblju se nalazi oko četiri hiljade nadgrobnih spomenika, uključujući i komemorativne. Većina ploča simbolizuje život pokojnika ili okolnosti njegove smrti. Mnogi spomenici imaju reljefne prikaze sinagoga i drugih jevrejskih simbola. Portretne skulpture su takođe česte. Među najpoznatijim autorima su Nandor Glid, Aleksandar Zarih i Petar Palavicini.

Spomenici preneseni sa Starog jevrejskog groblja imaju natpise isključivo na hebrejskom jeziku. Oni sadrže ime pokojnika i godinu smrti. Noviji spomenici često imaju duže epitafe i na srpskom jeziku. Razlike postoje i u okviru podele na Sefarde i Aškenaze.

Aškenasko i Sefardsko groblje u Beogradu – u čemu je razlika?

Iako se posmatraju kao celina, između Aškenaza i Sefarda postoje važne razlike. Reč je o Jevrejima različitog geografskog porekla. Sefardi potiču od prognanih Jevreja iz Španije i Portugalije krajem 15. veka. Aškenazi su poreklom iz Nemačke.

Nekada je ova podela bila jasnije izražena. To se ogledalo i u načinu postavljanja nadgrobnih ploča. Sefardske ploče bile su horizontalne, dok su aškenaske bile vertikalne. Vremenom se ova razlika izgubila. Time je izbledela i fizička podela groblja.

Aškenazi – brojniji deo jevrejske populacije

Krajem 18. i početkom 19. veka Aškenazi u Nemačkoj prolaze kroz kulturne promene. One su bile podstaknute Haskalom, jevrejskim prosvetiteljstvom. Razvijeni su novi oblici verskog života i kulturnog identiteta.

Ova previranja dovela su i do slabljenja upotrebe jidiša. Taj jezik je nastao kombinacijom hebrejskog i nemačkog, uz slovenske i romanske uticaje. Prema većini procena, Aškenazi danas čine oko 75% svetske jevrejske populacije.

Sefardi – Jevreji sa španskog tla

Sefardi su proterani iz Španije 1492. godine. Na tom prostoru živeli su gotovo hiljadu godina. Većina je najpre emigrirala u Portugaliju. Odatle su ubrzo ponovo proterani.

Kasnije su se nastanili u Maroku, Osmanskom carstvu, Italiji, Francuskoj i Severnoj Americi. Jevrejska zajednica u Turskoj ostala je posebno snažna. Ipak, Sefardi su uvek osećali nostalgiju prema Španiji. Jezik ladino se zato dugo zadržao u upotrebi. Španske romanse i poslovice prenošene su s generacije na generaciju.

I Sefardi i Aškenazi stradali su tokom Holokausta u Drugom svetskom ratu. Nakon toga, njihov broj se drastično smanjio. Jezici, kultura i tradicija gotovo su nestali.

Preostali Jevreji rasuli su se po svetu. Sa sobom su poneli ostatke bogate tradicije i kulture. Jevrejski narod je čovečanstvu podario brojne intelektualce, filozofe, lekare, pisce i umetnike. Njihov doprinos različitim oblastima ostaje neprocenjiv.

Izvor: tob.co.rs, Foto: Pixabay